Bestuurlijke vernieuwing: terug van nooit geweest

Bestuurlijke vernieuwing is terug. Niet in de oude, slechts door D66 ondersteunde gedaante die door een smalende Hans Wiegel werd neergesabeld en waar Thom de Graaff over struikelde. Het is terug in een nieuw jasje, een jasje dat ook de gevestigde partijen plotseling willen aanproberen. Kortom, bestuurlijke vernieuwing heeft opeens draagvlak.

De reden voor deze ommekeer is glashelder. Het ‘Huis van Thorbecke’ had na de verbrokkeling en versmelting van de vier politieke zuilen in de jaren zestig allang onbewoonbaar verklaard kunnen worden. Doordat deze verticale zuilen verdwenen, viel ook de verbintenis tussen burger en politieke elite weg. De politieke elite heeft echter nooit serieus werk willen maken van fundamentele hervorming om dat gebrek te repareren. D66 was een roepende in de woestijn, die vanaf haar oprichting ageerde tegen (bij monde van Hans van Mierlo) ‘de onbeweeglijkheid en verstarring van het partijenstelsel’.

De ideeën van D66 wonnen wel steeds aan populariteit, zodanig dat zelfs een meerderheid van de belangrijke grondwetscommissie Cals/Donner begin jaren zeventig aanraadde het volk de formateur (=premier) direct te laten verkiezen. In plenaire behandeling ketste het voorstel weer af op de gevestigde partijen.

Zo bleef alles grosso modo bij het oude, totdat Pim Fortuyn in 2001/2002 als een tornado door het politieke landschap raasde. Daarmee barstte de bom van onvrede die de kiezers al jarenlang voelden, maar nooit een duidelijke plaats hadden kunnen geven. De vanzelfsprekende macht van CDA, PvdA en VVD werd plotseling serieus ter discussie gesteld.

Sindsdien hebben deze ‘grote drie’ zich onophoudelijk teweer moeten stellen tegen nieuwkomers die beloofden de zaak eens goed op te schudden: CDA en VVD tegen LPF, Verdonk en Wilders; PvdA voornamelijk tegen de SP. Alle drie partijen hebben sindsdien op een bepaald moment wel rond of onder de twintig zetels gestaan in de peilingen: een schrikbeeld dat zijn weerga niet kent.

En ziedaar: de drie beginnen te schuiven. Twee maanden geleden nog publiceerde de prominente liberaal en ex-VVD’er Frank Ankersmit in NRC Handelsblad zijn pleidooi voor een gekozen burgemeester. Op 17 april jl. ging hij verder in Trouw: constaterend dat we niet in een democratie, maar in een ‘electieve aristocratie’ leven, pleitte hij ervoor die ‘electie’ zo veel mogelijk ruimte te geven, tot en met de minister-president.

Vorige maand lieten in NRC ook oud-minister Hans Hoogervorst (VVD) en oud-partijvoorzitter Marnix van Rij (CDA) van zich horen over staatkundige hervorming. Beiden pleitten voor een hogere kiesdrempel en een ander kiesstelsel; Van Rij ook voor een gekozen burgemeester en premier. De PvdA heeft nu in haar verkiezingsprogramma ook een paragraaf opgenomen over bestuurlijke vernieuwing: er moet een ‘Nationaal Democratie Akkoord’ komen om burgers meer invloed op het bestuur te geven. Concrete voorstellen blijven steken bij een behoorlijk vage ‘nieuwe bestuursstijl’, maar in elk geval is er de politieke wil om te vernieuwen. Zelfs de PVV neemt de gekozen premier op als programmapunt voor de komende verkiezingen. Behoorlijk zuur, maar toch ook een mooi eerbetoon dat ná Van Mierlo’s overlijden zijn ideeën pas echt aan kracht winnen.

De gekozen burgemeester en premier moeten bovenaan de agenda worden geplaatst. Vooral het verkiezen van de premier draagt de belofte in zich de kiezer meer te binden aan het politieke proces. Het neemt de schimmige toestanden rondom het (in)formatieproces weg, met een duidelijk mandaat voor één formateur. Daarnaast zal de premier iemand zijn aan wie de bevolking het landsbestuur ook daadwerkelijk toevertrouwt, niet de min of meer toevallige leider van de grootste partij. Er ligt nu eindelijk een reële kans om hervormingen door te voeren. Voor D66 is dat de kans om de belofte van haar oprichting in te lossen. Als het zo ver is, zal Hans van Mierlo zich tevreden nog een keertje omdraaien in zijn graf.

Gilles Goedhart
Historicus/politicoloog, lid van de Jonge Democraten